0

De kracht van de zwerm – massapsychologie

Het stadion is tot de nok gevuld, met bijna honderdduizend mensen. Kleuren van vlaggen, geuren van vuurwerk, geluiden van leuzen. Het is een paar minuten vóór de aftrap: om de voetbalbeker of het nationaal kampioenschap, het EK of WK. De meeste mensen kennen elkaar niet, er is geroezemoes, ze praten onder elkaar, er is geen enkele coördinatie. En dan opeens … gebeurt het.

Halfverwege de tegenoverliggende tribune begin The Wave. Eén dwarsdoorsnede van de mensen staat op, heft de handen ten hemel, en gaat weer zitten. En dan die naast hen, en weer die naast hen. Gelach en gejuich. De reusachtige golf scheert de bocht door, en nog een, en stormt dan frontaal op jou aan. Als de branding, of een rimpeling in het wateroppervlak. Je doet mee, komt overeind, zijgt weer neer. Verderop loopt hij weer van je weg, je hoort het geluid wegzakken. Dan komt hij weer terug van de andere kant.

Een veelkoppig goedmoedig monster, waardoor je je allemaal met graagte laat opslokken. Het geeft een vrolijk, opwekkend en almachtig gevoel, om vluchtig deel uit te maken van iets dat zó ontzettend veel groter is dan je eigen nietige kleine zelf. Volgens deskundigen heet het verschijnsel La Ola in Latijns Amerika, en werd het elders pas echt een overzeese rage na het WK in Mexico. Experts hebben er in 2002 over gepubliceerd in Nature, er simulaties en beelden van gemaakt, die op Internet te zien zijn.

Managers, of CEO opperhoofden van multinationals met honderdduizend werknemers of meer, zouden ook wel graag willen leren hoe zoiets nu eigenlijk gaat. Hoe je zóveel mensen hun gedrag speels en spontaan kunt laten coördineren, zonder al te veel geschreven regels of opgelegde dwang. Ons paradigma of oermodel van wetenschap en management is namelijk in crisis. Ik bedoel het simplistisch deterministische model van een ‘clockwork universe’ of de organisatie als een soort grote koekoeksklok, dat tijdens de industriële revolutie ingang vond. Men dacht met dit model altijd alles makkelijk te kunnen verklaren, te voorzien en naar zijn hand te zetten – aan de hand van heel elementaire mechanismen: van telkens één oorzaak, één gevolg.

Organiseren

Organiseren is echter letterlijk zoiets als ‘tot organisme en tot organen maken’. Volgens Van Dale: het ‘Zodanig regelen dat verschillende onderdelen van iets een stelselmatig geheel vormen, goed samenwerken, zich tot een vast verband aaneensluiten’. Gareth Morgan heeft al lang geleden in zijn klassieke overzichtswerk Images of Organization laten zien, dat managers vaak de gevangene zijn van de conventionele metaforen of beelden zij daarbij onbewust in het hoofd hebben. Meestal nog steeds van de organisatie als een soort machine, met een regelaar aan de knoppen, en een hoop radertjes die het gewone werk doen. Zoals ooit geïllustreerd door de komiek Charlie Chaplin, als schroevendraai-zombie aan de lopende band, in de film Modern Times.

Die machine-metafoor leidt echter telkens opnieuw tot een heel eenzijdige en inmiddels sterk achterhaalde voorstelling van zaken. Dit geldt met name in een tijdperk waarin mensen steeds beter zijn opgeleid, gewend zijn zèlf mee te denken, en ook mondiger zijn. Het is dus beter om ze stuk voor stuk een brede taakomschrijving te geven over wat van hen wordt verwacht, om mogelijkheden tot zelfsturing en zelfordening in te bouwen, alsmede van toetsing achteraf. In elk geval is dat beter dan ieder detail vooraf en van bovenaf te willen opleggen. Waarbij je van 9 tot 5 op je plek moet zitten, en wegrent zodra de sirene gaat.

De kracht van de Zwerm

Ik wil daarom hier voorstellen, om voortaan bij het organiseren een heel ander kernbeeld in ons hoofd te griffen: dat van De kracht van de zwerm. Een zwerm heeft de volgende kenmerken:

1. Zij omvat een groot aantal gelijksoortige en vrijelijk bewegende eenheden.
2. Die geheel zelfstandig snel op elkaar en op de omgeving kunnen reageren.
3. Maar die daarbij toch een soort gelijkloop ontwikkelen: een nieuwe eenheid en een samenhangend groter geheel, van een hogere orde.

De nadelen daarvan lijken op het eerste gezicht te zijn dat het grotere geheel onmeetbaar, onvoorspelbaar en onbeheersbaar is. Maar de voordelen zijn juist dat het zich voortdurend kan veranderen, en kan aanpassen aan nieuwe en onverwachte omstandigheden. Het heeft immers een vermogen tot zelf-organisatie en zelf-reorganisatie, tot innovatie en creativiteit, dat ver uitstijgt boven de domme dwang van de ouderwetse organisatie en planning.
 

de_kracht_van_de_zwerm
De kracht van de zwerm

Jaap van Ginneken

auteur Jaap van Ginneken

Dr. Jaap van Ginneken is media- en massapsycholoog. Tegenwoordig werkt hij parttime als associate professor aan het Euro American Institute van de Ceram Business School bij Nice. Daarnaast is hij zelfstandig spreker en auteur van 17 boeken in 5 talen en 32 edities. Eerder was Van Ginneken lang verbonden aan de afdeling Communicatie-wetenschap en de International School van de Universiteit van Amsterdam. Tegenwoordig is hij spreker en schrijver, woont en werkt vanuit Zuid Frankrijk.

E: Jaap.vanGinneken@Orange.Fr
S:Http://vanginneken.sookhoo.free.fr

Meer over de auteur en zijn boeken: klik hier
Meer over het boek de Kracht van de Zwerm: klik hier

Filmpjes over massabeweging:

The Wave in een Frans stadion

Zwerm spreeuwen aangevallen door een valk

School vissen

Over de auteur

Dr. Jaap van Ginneken is media- en massapsycholoog. Tegenwoordig werkt hij parttime als associate professor aan het Euro American Institute van de Ceram Business School bij Nice. Daarnaast is hij zelfstandig spreker en auteur van 17 boeken in 5 talen en 32 edities. Eerder was Van Ginneken lang verbonden aan de afdeling Communicatie-wetenschap en de International School van de Universiteit van Amsterdam. Tegenwoordig is hij spreker en schrijver, woont en werkt vanuit Zuid Frankrijk.

Laat een Bericht achter




Een foto bij uw reactie kan met een Gravatar.